Parloma ‘n PÒ ‘d "balon"

[AIACE TELAMONIO]

la neuva casbah ëd Turin

PARLOMA ‘N PÒ ‘D "BALON"

Balon, Vanchija e San Salvari a son sempe stàit borgh che, dzortut ëd neuit, a l’era mej ëschiné: San Salvari a lo ciamavo ël "Borgh dij garga", antramentre che Balon e Vanchija a j'ero le capitaj dle "còche", le bande dij birichìn.

Contut, an confront a lòn ch’a j’ancapita adess, la situassion sòcio-ambiental d’antlora a l’era reuse e fior e cole maraje a-j'ero mach ëd diletant a rispet dij professionista dël dì d’ancheuj.

Basta, a l’é pà ‘mpess ch’i l’hai fàit na gira da le part dël Balon e s'i l’eve la benevolensa ‘d deme da ment për chèich minuta i veuj pròpi conteve cheicòs ëd la stòria 'd cost Borgh e coma ch'i soma rivà a la mira d’ancheuj.

Prima ‘d tut, përchè as ciama Balon? A-i son, an merit, vàire scòle ‘d pensé, ma la pì acredità a veul che ‘l nòm a ven-a da lë sferisteri për ël gieugh dël balon ch’a l’era an Borgh Dòira fin dal 1700.

Ma la denominassion pì turinèisa a resta cola che, an ëstropiand ël nòm dla capital dl’Alsassia, a ‘rciama la tipica e tradissional atività djë strassé e dij feramiù: "Strassborgh" o "Borgh djë strass".

A-i’ é da dì che fin dai temp d’Augusta Taurinorum a j'ero stabilisse ambelessì ‘d bòite mecaniche e tessij assionà da ‘n canal derivà da la Dòira e, pì anans, an derivand d’àutri canaj a son insediasse d’andustrie fin-a an-portante: ma a l’é stait Carl Emanuel III che, con un Real Bijet dël 1755, a l’ha signà ‘l destin dël Balon.

Con sta Bijëtta a comandava ‘d trasferì al "Borgo del Pallone" (coma ch’as ciamava antlora) j’andustrie "anti-igeniche e rumorose" e a l’é pròpi parèj ch’a son rivà an Borgh Dòira marmorin, picapere, fabricant ëd candeile, fré, fabricant ëd viture, stampador, saron, magnin e, pì tard, consarìe e andustrie chimiche.

Ansoma, tut lòn ch’a l’era considerà rumenta e ch’a dasìa dësturb a l’han an-mugialo an cost Borgh che, maniman, a l’é dventà l’arfugi dij feramiù, dij ricetator e naturalment ëd le còche dij birichin.

Famosa la còca ëd Luis Gervasio che, për vaire ani, an barba a le fòrse dla "pola" a l’ha fane ‘d cheuite e ‘d crue, facilità pròpi da la topografìa dël Borgh con soe viëtte, soe cà a dobia surtìa e ij sò scondion.

Ma ‘n bel dì, grassie a la sofià d’un "canarin", la banda a l’han ambrancala al gran complet e ‘d birichinade a l’ha mai pì fane, për la sempia rason ch’a l’han penduje tuti al Rondò dla Forca.

Requiem për na còca, ma nen për ij lader, ij tiraborse, le putan-e, ij contrabandié e ij garga che, su e giù për ‘ste viëtte a l’han seguità a fé sò travaj ëspecialisà.

Ancheuj con la vnùa dj'estracomunitari a l’é duvertasse na pagina neuva dla stòria dël Balon: magrebìn, senter african, sudamerican, albanèis, romen, singher, tut l’univers anmigrà a l’é 'rpresentà an cost borgh ch’a fortiss soa vocassion a concentré la rumenta e le atività nen agradìe.

N’univers ch’a chërs di për di con "colture" (ancheuj as ciamo parèj) tant diferente da le nòste da determiné ‘d gròss conflit ëd convivensa con ij vej resident.

I soma ancor nen rivà a le conclusion d’un recent sondagi dël PDS ‘d Colegn an merit a l’anmigrassion, andoa ch’a l’é 'rzultà che la delinquensa a l’é diretament socià a la presensa dj'estracomunitari e ch'a sarìa necessari l’antervent dl’esercit an sle còste italian-e për fërmeje.

Si, al Balon, a son pà ancor fasse ‘d sondagi, ma l’esasperassion ëd la gent a l’ha superà tuti ij termo e l’aria as fa sempe pì greva.

As fan pro ‘d manifestassion e ‘d cortegi ‘d protesta, ma, naturalment, a lasso ‘l temp ch’a treuvo e nen tant ëd pì a s’é otnusse con la "protesta bianca", linseuj pendù ai pogieuj për ciamé l’atension e n’agiut ch’a tarda a rivé.

"A l’é nòsta ostension" a l’han dit j’abitant, "un segnal ëd disperassion ëdcò ant l’arcòrd ëd coj ch’a l’han pì nen podù arziste e a l’han dovù fé San Martin".

Tante abitassion a l’han dësvenduje, vàire negossi a saro e pì che d’àutr la gent a l’ha përdù ‘l coragi e la fiusa ant l’avnì e ant le fòrse dl’ordin che, gnanca pì con soa saltuaria presensa, a fan por ai criminaj.

E a l’é parèj che tacà ai tradissionaj banchet dël Balon a chërso le cassiëtte 'd cartlon con sigaret, fassolet ëd papé, sponghëtte, statuette ‘d bòsch, bastoncin aromatich e d’àutri prodot dròlo ‘d "Tere Lontan-e".

Tuta ròba dla lun-a, as capiss, e fin-a, a l’han contame, a vendo valute, arm e magara jë specialista pront a dovreje.

E la dròga? A-i è pro ‘dcò chila, mach ch’a l’é pa tant a la vista. A l’è bin ëstërmà ant ij pòrta-mnis, ant ij paracolp dle carcasse parchegià lì d’antorn, ant le fiorere ‘d ciman o ant ij përtus ëd le muraje, sempe pronta a sauté fòra quand ch’a fa damanca.

E antant ël përfum dij bastoncin aromatich as mës-cia con col ëd la carn ëd moton ch’a brusata an sla carbonela d’un primitiv "barbecue".

Ma con tut sòn ël Balon a manten ancor sempe l’arciam e l’ancant dij "Marché aux Pouces", dle "Casbah" e dij "Portobello Roads" e s'a serv cheicòs ch’as treuva da gnun-e part, al Balon a-i é ‘d sigur.

Basta nen avèj pressa, vardësse d’antorn con un pò d’atension e, vualà, ant na sinfonia ‘d color, ëd përfum e d’afror i treuve tut l’univers d’ogetistica: un canon dla stua, na pendola rusnenta, un papagal ëd veder, cartolin-e mufìe, boton, ël mani ‘d na cafetiera.

E peui ancor, na savata dëscobià, ‘n paireul për la polenta, un ritrat angiaunì dal temp, liber rusià dai rat, na cuerta taconà, na rua dla "becan-a", na cun-a ‘d bòsch, n’urinari scrussì.

Cost a l’é nòst Balon che Nòsgnor an lo guerna e ch’a debia pà mai dëscomparì, col compless "ch’a sa sempe dë mnestra d’ospidal, d’umid e ‘d col tanf povros dij magasin dij paté", col "Borgh djë Strass" orgheuj dij sò abitant che, për evité ‘d malintèis a disìo ciàir e tond: "ambelessì, me car monsù, a l’é ‘l Balon, nen Pòrta Palass!".

Claudi Re

[AIACE TELAMONIO]

Tratto naturalmente dall'ottimo sito di "Assion Piemonteisa" .