De Paul Antugnel
del sitt: www.padan.org

Chi che dis che el venet, el lumbard de punent e el lumbard de levant, el piemuntes, l’emilian, el campan, el sicilian, el püglies, el calabres, etc. hin minga di lengh, dumà perchè hin spartii in d’un badalüch de dialet e el gh’è nò ona furma ünitaria parlada de tücc, el fa una gran capelada del punt de vedüda linguistich e logich, degià che dumà i lengh de Stat o i lengh ch’hin uficiai d’un bel poo de generaziun pöden vègh chela “furtüna” chì. Tant l’è vera che dumà cun l’imprend una lengua a la scöla e cunt el duvràla de manera furmala al laurà, el se pö rivà a mandàla inturna d’una fögia ünitaria. I lengh minga uficiai, o quij recugnussüü dumà d’un pezzet, hin semper a tuchei in d’un frach de dialet che, traa insèma, i cumponen un “diasistèma”, el var a dì un insèma de varietà un cicin diferent in de la funètica e in del lessich, ma semper cumprensibil intra de lur. Anca i lengh recugnussüü del Stat talian inscì ’me el ladin (lengua ch’ i parlen in sui Dolomit) o el furlan, i se tröven in de l’istèssa situaziun di lengh regiunai minga recugnussüü. El ladin l’è s’cepaa in ses varietà diferent e cumprensibil intra de lur e, dumà d’un agn, un grüpet de stüdius l’è staa bun de met giò el “ladin standard”, ch’el sariss nagot olter che el magiur cumün denuminadur de tücc i dialet ladin, de duvrà dumà quand che se scriv. El furlan l’è faa sü d’un frach de dialet, ma el se stima “furlan standard” la varietà ch’ i parlen adree a l’assa “Udin-Cividat” che, un quai d’agn fa, l’è vegnüda al mund a dagn de tücc i olter varietà de la Regiun. In de la sucietà d’incö, a met giò un standard el serviss de dàgh vigur a una lengua süburdinada e, dunca, l’è la roba che la vègn püssee bona a la sua salvaziun. Senza vèss naa föra di cunfin del Stat, hem vedüü, inscì, che el gh’è do maner diferent de dàgh un standard a una lengua: 1. mudèl cumpusiziunal, duvraa per el ladin; 2. mudel ünitarista, duvraa per el furlan. In Svizzera, chì tacaa a nüm, in del Cantun di Grisgiun, i parlen un idioma cumpagn del ladin di dolomit, el rumanc. In del 1982 el linguista de Zürich Henrich Schmid l’ha metüü giò, sü incaregh de la “Lia Rumantcha”, una lengua rumancia ünificada, el “Rumantsch Grischun”. Chela lengua chì la sariss quel che ghe disen “lengua de cumprumiss”. L’è fada sü de trii idioma rumanc: sursilvan, vallader e surmiran, ma la tègn present anca i düü idioma men spandüü, el sotsilvan, el puter e on quai olter dialet lucal. ’Sa pödom dì alura del Sardegnö, che el Stat talian el recugnuss ’me lengua. L’è faa sü de trè varietà, el campidanes, el logudores e el nuores, inscì luntan intra de lur che i stüdius hin gnamò staa bun de tirà föra una furma standard che la vaga ben a tücc. Quand che se descur di varietà d’una lengua, besogna tegnì a ment che ognidüna l’è dumà el resültaa d’una catalugaziun linguistica che la serviss de met insèma in del istess nom un sfragel de dialet. P’r esempi i dialet del sardegnö, che se parlen de fat, hinn a centènn, traa insema del punt de vedüda cuncetüal in di trè varietà tiraa a man chì de sura e metüü in part a olter do varietà püssee tuscanizaa (el sassares e el galures). Se vörom salvà tücc i lengh che se parlen denter del Stat talian devum nò vègh pagüra de metegh sura i man per dàgh una norma. Tücc i idioma gh’han de besogn una pianificaziun linguistega, suratüt in l’epoca infurmatica che la müda inscì svèlt che pudeven gnanca imaginà fin’ a la generaziun passada. Quij che hin passiunaa de dialet esalten la richezza espressiva che la vègn del vèss indipendent di regul. Chel’ idea chì la pudeva forsi andà ben fin’ a vint agn fa; al dì d’incö el gh’en è pü de spazzi per i dialet, el so sit l’han gemò ciapaa i furm gergai e familiar di lengh ufiziai e i növ generaziun ghe descuren pü in dialet e tanci völt el capissen gnanca. La dumanda che tücc gh’hem de dàgh una risposta l’è se stimum i noster lengh regiunai una richezza del spiret che la pö vütànn a fàss minga tirà via l’anima de la glubalizaziun o se inscambi l’è per nüm dumà una roba di temp indree, s’el va ben, de tegnì dent in d’un bel museo insèma ai vegg atrezz di paisan. E che vègnen minga a cüntànn sü che gh’hem d’imprend l’ingles e che gh’hem minga temp de s’giacà via per una lengua lucala. In Lüssemburgh i fiulit stüdìen, fina di scöl elementar, el lüssemburghes (che un quai dialetolegh el dis che l’è un dialet tudesch), pö el tudesch e, a tacà di trèdes agn, anca el frances e l’ingles.