UFFICIO DELLE CELEBRAZIONI LITURGICHE
DEL SOMMO PONTEFICE
MESSA ESEQUIALE
E TUMULAZIONE DELLA SALMA
DEL ROMANO PONTEFICE
GIOVANNI PAOLO II
![]()
PIAZZA SAN PIETRO, VENERDÌ 8 APRILE 2005
RITO DELLE ESEQUIE
DEL ROMANO PONTEFICE
DALLE PREMESSE
1. Nel rito delle esequie la Chiesa manifesta la sua fede nella vittoria di Cristo risorto sul peccato e sulla morte. Tale fede è espressa in modo particolare nelle esequie del Romano Pontefice, che a motivo del ministero da lui svolto nella Chiesa, ha confermato nella fede tutti i pastori e i fedeli.
2. All’annuncio della morte del Sommo Pontefice la Chiesa che è in Roma e nelle varie parti del mondo eleva al Padre, Signore della vita e della morte, un’intensa preghiera di ringraziamento, per il bene che il Pontefice defunto ha compiuto a favore della Chiesa e dell’umanità, di suffragio e di supplica, perché egli sia accolto dal Signore nella dimora di luce e di pace insieme con tutti i santi, in attesa che si compia la beata speranza.
3. Nelle preghiere si raccomanda a Dio la Santa Chiesa, priva del Romano Pontefice, perché si affidi con fiducioso abbandono a Cristo, Supremo Pastore, che ad essa ha promesso la sua perenne presenza e assistenza.
Si ricordano anche coloro che per ragioni di parentela, di servizio o di collaborazione sono stati più vicini al Sommo Pontefice defunto. Per tutti, poi, questa è occasione per ravvivare la speranza della vita eterna e testimoniare la fede nella futura risurrezione con Cristo.
4. Al corpo del Sommo Pontefice defunto che con i sacramenti dell’iniziazione cristiana è divenuto tempio dello Spirito Santo e con il sacramento dell’Ordine episcopale si è totalmente dedicato al servizio del popolo di Dio, è reso il dovuto onore, secondo le usanze e la tradizione cristiana, ma soprattutto a motivo della fede nella vita eterna e nella risurrezione della carne. Ciò si fa in alcuni momenti significativi: nell’accertamento della morte, nell’esposizione della salma nella Casa Pontificia, nella sua solenne traslazione nella Basilica Vaticana, nella deposizione nella bara, nella Messa esequiale con l’ultima raccomandazione e il commiato, nella traslazione al sepolcro e nell’inumazione.
![]()
MESSA ESEQUIALE
La Messa esequiale, in cui avviene la tumulazione del Romano Pontefice Giovanni Paolo II è preceduta dalla deposizione della salma del Pontefice defunto nella bara; dopo la Messa avvengono la traslazione al sepolcro e la tumulazione. A queste due parti del rito è prevista la partecipazione di un ristretto numero di persone.
DEPOSIZIONE DELLA SALMA
DEL ROMANO PONTEFICE NELLA BARA
Prima della Messa esequiale, la salma del Pontefice defunto viene deposta in una cassa di legno di cipresso. Essa viene chiusa alla presenza del Cardinale Camerlengo, dei Cardinali Capi d’Ordine, del Cardinale Arciprete della Basilica Vaticana, del Cardinale già Segretario di Stato, del Cardinale Vicario per la Diocesi di Roma, del Sostituto della Segreteria di Stato, del Prefetto della Casa Pontificia, dell’Elemosiniere del Sommo Pontefice, del Vice Camerlengo, di una rappresentanza dei Canonici della Basilica di San Pietro, del Segretario del Sommo Pontefice, vestiti dell’abito corale, e dei familiari del Defunto.
Il Cardinale Camerlengo introduce il rito della chiusura della bara con queste parole:
Fratres et sorores carissimi, in nomine Domini huc convenimus ad quædam pietatis officia adimplenda ante Missam exsequialem pro Romano Pontifice Ioanne Paulo.
Eius corpore mortali in capsa deposito, rogitum legemus quod defuncti Pontificis commemorat vitam et opera præcipua, pro quibus gratias Deo Patri persolvimus.
Vultum Defuncti reverenter operiemus, fulti spe eum Patris vultum posse contemplari et beatæ Virginis Mariæ omniumque Sanctorum frui consortio.
Il Maestro delle Celebrazioni Liturgiche del Sommo Pontefice dà lettura del Rogito, i cui esemplari verranno sottoscritti dai presenti.
Frattanto si canta l’antifona:
Sitivit* anima mea ad Deum vivum: quando veniam, et apparebo ante faciem Domini?
E, secondo l’opportunità, si canta un salmo adatto.
Il Cardinale Camerlengo invita i presenti alla preghiera dicendo:
Oremus.
E tutti pregano per qualche tempo in silenzio.
Poi il Cardinale Camerlengo prosegue:
Omnipotens sempiterne Deus, vitæ et mortis Domine, speramus et credimus vitam Summi Pontificis Ioannis Pauli nunc in te absconditam esse.
Vultus eius, cui lumen huius mundi evanuit, vera luce quæ ex te, indeficienti fonte, manat, iugiter collustretur.
Vultus eius, qui tua itinera est perscrutatus ut ea Ecclesiæ ostenderet, tuum paternum vultum videat.
Vultus eius, qui e nostro conspectu discedit, pulchritudinem tuam contempletur et gregem tibi, æterno Pastori, commendet. Qui vivis et regnas per omnia sæcula sæculorum.
Il Maestro delle Celebrazioni Liturgiche del Sommo Pontefice e il Segretario del Sommo Pontefice, stendono il velo di seta bianca sul volto del Defunto. Poi il Cardinale Camerlengo asperge la sua salma con l’acqua benedetta.
Il Maestro depone nella bara la borsa con le medaglie coniate durante il Pontificato del Pontefice defunto e il tubo con il Rogito, dopo averlo sigillato con il sigillo dell’Ufficio delle Celebrazioni Liturgiche del Sommo Pontefice.
Mentre la bara viene chiusa si dice il Salmo 41 (42).
SALMO 41 (42), 2-6
Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum,* ita desiderat anima mea ad te, Deus.
Sitivit anima mea ad Deum, Deum vivum;* quando veniam et apparebo ante faciem Dei?
Fuerunt mihi lacrimæ meæ panis die ac nocte,* dum dicitur mihi quotidie: «Ubi est Deus tuus?».
Hæc recordatus sum et effudi in me animam meam; † quoniam transibam in locum tabernaculi admirabilis* usque ad domum Dei,
in voce exsultationis et confessionis,* multitudinis festa celebrantis.
Quare tristis es, anima mea,* et quare conturbaris in me?
Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi,* salutare vultus mei et Deus meus.
Gloria Patri.
![]()
CELEBRAZIONE DELLA MESSA
La Messa esequiale è celebrata dai Cardinali e dai Patriarchi delle Chiese Orientali. Presiede la concelebrazione il Cardinale Decano del Collegio Cardinalizio. Si usano le vesti sacre di colore rosso.
RITI DI INTRODUZIONE
Canto d’ingresso
Requiem* æternam dona ei, Domine: et lux perpetua luceat ei.
L’assemblea ripete: Requiem æternam dona ei; Domine: et lux perpetua luceat ei.
SALMO 64 (65), 2-6
1. Te decet hymnus, Deus, in Sion;* et tibi reddetur votum in Ierusalem.
Ant. Requiem.
2. Qui audis orationem,* ad te omnis caro veniet propter iniquitatem. R/
3. Etsi prævaluerunt super nos impietates nostræ,* tu propitiaberis eis. R/
4. Beatus, quem elegisti et assumpsisti;* inhabitabit in atriis tuis. R/
5. Replebimur bonis domus tuæ,* sanctitate templi tui. R/
6. Mirabiliter in æquitate exaudies nos, Deus salutis nostræ,* spes omnium finium terræ et maris longinqui. R/
Il Celebrante:
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti.
R/. Amen.
... saluta l’assemblea:
Pax vobis.
R/. Et cum spiritu tuo.
... invita all’atto penitenziale:
Fratres, agnoscamus peccata nostra, ut apti simus ad sacra mysteria celebranda.
Dopo una breve pausa di silenzio, tutti insieme dicono:
Confiteor Deo omnipotenti et vobis, fratres, quia peccavi nimis cogitatione, verbo, opere et omissione: mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa. Ideo precor beatam Mariam semper Virginem, omnes Angelos et Sanctos, et vos, fratres, orare pro me ad Dominum Deum nostrum.
Il Celebrante:
Misereatur nostri omnipotens Deus, et, dimissis peccatis nostris, perducat nos ad vitam æternam.
R/. Amen.
La schola e l’assemblea cantano alternativamente il
Kyrie
Kyrie, eleison. bis
Christe, eleison. bis
Kyrie, eleison. Kyrie, eleison.
Colletta
Il Celebrante:
Oremus.
Deus omnium fidelium pastor et rector, qui Ioannem Paulum Pastorem Ecclesiæ tuæ præesse voluisti et nunc de hoc sæculo migrare iussisti, concede, quæsumus, ut in cælesti regno pastorum tuorum perpetuo aggregetur consortio.
Per Dominum nostrum Iesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti, Deus, per omnia sæcula sæculorum.
R/. Amen.
![]()
LITURGIA DELLA PAROLA
Prima lettura
Cristo è costituito da Dio giudice dei vivi e dei morti
Lectura de los Hechos de los Apóstoles. 10, 34-43
En aquellos días, Pedro tomó la palabra y dijo: «Está claro que Dios no hace distinciones; acepta al que lo teme y practica la justicia, sea de la nación que sea. Envió su palabra a los israelitas anunciando la paz por Jesucristo el Señor de todos.
Conocéis lo que sucedió en el país de los judíos, cuando Juan predicaba el bautismo, aunque la cosa empezó en Galilea. Me refiero a Jesús de Nazaret, ungido por Dios con la fuerza del Espíritu Santo, que pasó haciendo el bien y curando a los oprimidos por el diablo; porque Dios estaba con él.
Nosotros somos testigos de todo lo que hizo en Judea y en Jerusalén. Lo mataron colgándolo de un madero. Pero Dios lo resucitó al tercer día y nos lo hizo ver, no a todo el pueblo, sino a los testigos que él había designado: a nosotros, que hemos comido y bebido con él después de su resurrección. Nos encargó predicar al pueblo, dando solemne testimonio de que Dios lo ha nombrado juez de vivos y muertos. El testimonio de los profetas es unánime: que los que creen en él reciben, por su nombre, el perdón de los pecados».
Verbum Domini
R/. Deo gratias.
Salmo responsoriale
Il salmista: Salmo 22 (23)
V/. 1. Dominus pascit me, et nihil mihi deerit:
R/. In loco pascuæ ibi me colocavit.
V/. 2. Super aquas quietis eduxit me, animam meam refecit. R/.
3. Deduxit me super semitas iustitiæ* propter nomen suum. R/.
4. Namet si ambulavero in valle umbræ mortis, non timebo mala,* quoniam tu mecum es. R/.
5. Virga tua et baculus tuus,* ipsa me consolata sunt. R/.
6. Parasti in conspectu meo mensam* adversus eos, qui tribulant me. R/.
7. Impinguasti in oleo caput meum,* et calix meus redundat. R/.
8. Etenim benignitas et misericordia subsequentur me* omnibus diebus vitæ meæ. R/.
9. Et inhabitabo in domo Domini* in longitudinem dierum. R/.
Seconda lettura
Cristo trasformerà il nostro corpo
e lo con formerà al suo corpo glorioso
A reading from the letter of Paul to the Philippians. 3,20-4, 1
As you well know, we have our citizenship in heaven; it is from there that we eagerly await the coming of our savior, the Lord Jesus Christ. He will give a new formto this lowly body of ours and remake it according to the pattern of his glorified body, by his power to subject everything to himself.
For these reasons, my brothers, you whomI so love and long for, you who are my joy and my crown, continue, my dear ones, to stand firm in the Lord.
Verbum Domini
R/. Deo gratias.
Canto al Vangelo
La schola: Alleluia, alleluia, alleluia.
L’assemblea ripete: Alleluia, alleluia, alleluia.
La schola: Gv 6, 40
Hæc est voluntas Patris mei, ut omnis qui videt Filium et credit in eum habeat vitam æternam.
L’assemblea: Alleluia, alleluia, alleluia.
![]()
Vangelo
Tu seguimi
V/. Dominus vobiscum.
R/. Et cum spiritu tuo.
Lectio sancti Evangelii secundum Ioannem.
R/. Gloria tibi, Domine.
In illo tempore: Cum prandissent, dicit Simoni Petro Iesus: «Simon Ioannis, diligis me plus his? ». Dicit ei: «Etiam, Domine, tu scis quia amo te». Dicit ei: «Pasce agnos meos».
Dicit ei iterum secundo: «Simon Ioannis, diligis me?». Ait illi: «Etiam, Domine, tu scis quia amo te». Dicit ei: «Pasce oves meas».
Dicit ei tertio: «Simon Ioannis, amas me?». Contristatus est Petrus quia dixit ei tertio: «Amas me?», et dicit ei: «Domine, tu omnia scis, tu cognoscis quia amo te». Dicit ei: «Pasce oves meas. Amen, amen dico tibi: cum esses iunior, cingebas teipsum et ambulabas, ubi volebas; cum autem senueris, extendes manus tuas, et alius te cinget et ducet, quo non vis ».
Hoc autem dixit significans qua morte clarificaturus esset Deum. Et hoc cum dixisset, dicit ei: «Sequere me».
Verbum Domini.
R/. Laus tibi, Christe.
Omelia
Il Celebrante tiene l’omelia.
Credo
La schola e l’assemblea cantano il Credo, affermando la propria fede.
Il cantore: Credo, credo. Amen.
R/. Credo, credo. Amen.
La schola:
Credo in Deum, Patrem omnipotentem, creatorem cæli et terræ.
R/. Credo, credo. Amen.
La schola:
Et in Iesum Christum, Filium eius unicum, Dominum nostrum: qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine, passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus et sepultus; descendit ad inferos.
R/. Credo, credo. Amen.
La schola:
Tertia die resurrexit a mortuis; ascendit ad cælos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis; inde venturus est iudicare vivos et mortuos.
R/. Credo, credo. Amen.
La schola:
Credo in Spiritum Sanctum , sanctam Ecclesiam catholicam, Sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam æternam.
R/. Credo, credo. Amen.
Preghiera universale
Il Celebrante:
Fratres, Deum omnium Patrem deprecemur, qui hodie nos congregavit ad Unigeniti Filii sui paschale mysterium in universæ Ecclesiæ Pastoris exsequiis celebrandum, ut eum assumat in pacem suam et Ecclesiæ ac mundo bona cuncta largiatur.
Il Diacono:
Una simul omnes deprecemur:
Te rogamus, audi nos.
R/. Te rogamus, audi nos.
Francese
1. Pour notre Pape défunt, Jean-Paul II, afin que le Christ, Pasteur suprême qui, toujours vivant, intercède pour nous, l’accueille avec bienveillance dans son règne de lumière et de paix, prions le Seigneur.
R/. Te rogamus, audi nos.
Swahili
2. Kwa ajili ya Kanisa Takatifu la Mungu: tumwombe Bwana ili, likiwa aminifu kwa amri yake, liwe chachu ya familia ya ki binadamu, ya kujitengeneza upja katika Kristo.
R/. Te rogamus, audi nos.
Filippino
3. Para sa lahat ng katauhan sa lahat ng bansa: sapagkat, sa kanilang pagbigay galang sa Katarungan, mabubuo nawa ang isang pamilya ng Kapayapaan at Pagkakaisa sa damdaming kapatiran.
R/. Te rogamus, audi nos.
Polacco
4. Za dusze zmarłych Papieży i wszystkich, którzy w Kościele głosili Ewangelię i wypełniali kapłańską posługę: aby zostali dopuszczeni do udziału w liturgii niebieskiej, módlmy się.
R/. Te rogamus, audi nos.
Tedesco
5. Für alle verstorbenen Gläubigen: Wir bitten den Herrn, daß sie würdig befunden werden, um in das himmlische Reich Einlaß zu finden.
R/. Te rogamus, audi nos.
Portoghese
6. Por todos nós aqui reunidos: a fimde que, depois de ter celebrado os santos mistérios, possamos um dia ser chamados por Cristo no seu reino glorioso, rezemos ao Senhor.
R/. Te rogamus, audi nos.
Il Celebrante:
Exaudi nos, Deus, salutaris noster, una cum omnibus Sanctis te deprecantes, et animam famuli tui Papæ nostri Ioannis Pauli, qui Ecclesiæ oratione est confisus, electorum tuorum iunge consortio. Per Christum Dominum nostrum.
R/. Amen.
![]()
LITURGIA EUCARISTICA
Mentre vengono portate all'Altare le offerte per il sacrificio, si esegue il
Canto di offertorio
La schola:
R/. Tu illuminas lucernam meam, Domine, Deus meus illuminas tenebras meas.
SALMO 17
La schola:
1. Diligam te, Domine, fortitudo mea.* Domine, firmamentum meum et refugium meum et liberator meus. R/.
2. Funes inferni circumdederunt me,* præoccupaverunt me laquei mortis. R/.
3. In tribulatione mea invocavi Dominum* et ad Deum meum clamavi. R/.
4. Exaudivit de templo suo vocem meam,* et clamor meus in conspectu eius introivit in aures eius. R/.
Orazione sulle offerte
Il Celebrante:
Immensam clementiam tuam, Domine, suppliciter imploramus, ut hoc sacrificium, quod famulus tuus Pastor noster Ioannes Paulus, dum esset in corpore, maiestati tuæ pro salute fidelium obtulit, ipsi nunc prosit ad veniam.
Per Christum Dominum nostrum.
R/. Amen.
PREGHIERA EUCARISTICA I
Il Celebrante invita l’assemblea a innalzare il cuore verso il Signore nell’orazione e nell’azione di grazie, e l'associa a sé nella solenne preghiera, che a nome di tutti, rivolge al Padre per mezzo di Gesù Cristo nello Spirito Santo.
Prefazio
La speranza della risurrezione in Cristo
Il Celebrante:
Dominus vobiscum.
R/. Et cum spiritu tuo.
Sursum corda.
R/. Habemus ad Dominum.
Gratias agamus Domino Deo nostro.
R/. Dignum et iustum est.
Vere dignum et iustum est, æquum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere: Domine, sancte Pater, omnipotens æterne Deus: per Christum Dominum nostrum.
In quo nobis spes beatæ resurrectionis effulsit, ut, quos contristat certa moriendi condicio, eosdem consoletur futuræ immortalitatis promissio. Tuis enim fidelibus, Domine, vita mutatur, non tollitur, et, dissoluta terrestris huius incolatus domo, æterna in cælis habitatio comparatur.
Et ideo cum Angelis et Archangelis, cum Thronis et Dominationibus, cumque omni militia cælestis exercitus, hymnum gloriæ tuæ canimus, sine fine dicentes:
Sanctus
La schola: L'assemblea:
Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus Deus Sabaoth. Pleni sunt cæli et terra gloria tua. Hosanna in excelsis. Benedictus qui venit in nomine Domini. Hosanna in excelsis.
Preghiera per la Chiesa universale e i suoi pastori ...
Il Celebrante:
Te igitur, clementissime Pater, per Iesum Christum, Filium tuum, Dominum nostrum, supplices rogamus ac petimus, uti accepta habeas et benedicas hæc dona, hæc munera, hæc sancta sacrificia illibata, in primis, quæ tibi offerimus pro Ecclesia tua sancta catholica: quam pacificare, custodire, adunare et regere digneris toto orbe terrarum: una cum omnibus orthodoxis atque catholicæ et apostolicæ fidei cultoribus.
... e per l'assemblea.
Un Concelebrante:
Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum N. et N. et omnium circumstantium, quorum tibi fides cognita est et nota devotio, pro quibus tibi offerimus: vel qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis, pro se suisque omnibus: pro redemptione animarum suarum, pro spe salutis et incolumitatis suæ: tibique reddunt vota sua æterno Deo, vivo et vero.
Memoria dei Santi.
Un altro Concelebrante:
Communicantes, et memoriam venerantes, in primis gloriosæ semper Virginis Mariæ, Genetricis Dei et Domini nostri Iesu Christi: sed et beati Ioseph, eiusdem Virginis Sponsi, et beatorum Apostolorum ac Martyrum tuorum, Petri et Pauli, Andreæ, Iacobi, Ioannis, Thomæ, Iacobi, Philippi, Bartholomæi, Matthæi, Simonis et Thaddæi, Lini, Cleti, Clementis, Xysti, Cornelii, Cypriani, Laurentii, Chrysogoni, Ioannis et Pauli, Cosmæ et Damiani et omnium Sanctorum tuorum; quorum meritis precibusque concedas, ut in omnibus protectionis tuæ muniamur auxilio.
Il Celebrante:
Hanc igitur oblationem servitutis nostræ, sed et cunctæ familiæ tuæ, quæsumus, Domine, ut placatus accipias: diesque nostros in tua pace disponas, atque ab æterna damnatione nos eripi et in electorum tuorum iubeas grege numerari.
Invocazione a Dio perché consacri questi doni.
I Concelebranti:
Quam oblationem tu, Deus, in omnibus, quæsumus, benedictam, adscriptam, ratam, rationabilem, acceptabilemque facere digneris: ut nobis Corpus et Sanguis fiat dilectissimi Filii tui, Domini nostri Iesu Christi.
Racconto dell’istituzione.
Qui, pridie quam pateretur, accepit panem in sanctas ac venerabiles manus suas, et elevatis oculis in cælum ad te Deum Patrem suum omnipotentem, tibi gratias agens benedixit, fregit, deditque discipulis suis, dicens:
Accipite et manducate ex hoc omnes: hoc est enim Corpus meum, quod pro vobis tradetur.
Il Celebrante presenta al popolo l’ostia consacrata e genuflette in adorazione.
Simili modo, postquam cenatum est, accipiens et hunc præclarum calicem in sanctas ac venerabiles manus suas, item tibi gratias agens benedixit, deditque discipulis suis, dicens:
Accipite et bibite ex eo omnes: hic est enim calix Sanguinis mei, novi et æterni testamenti, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum.
Hoc facite in meam commemorationem.
Il Celebrante presenta al popolo il calice e genuflette in adorazione.
Il Celebrante:
Mysterium fidei.
L’assemblea:
Salvator mundi, salva nos, qui per crucem et resurrectionem tuam liberasti nos.
Memoriale e offerta.
I Concelebranti:
Unde et memores, Domine, nos servi tui, sed et plebs tua sancta, eiusdem Christi, Filii tui, Domini nostri, tam beatæ passionis, necnon et ab inferis resurrectionis, sed et in cælos gloriosæ ascensionis: offerimus præclaræ maiestati tuæ de tuis donis ac datis hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam, Panem sanctum vitæ æternæ et Calicem salutis perpetuæ.
Invocazione a Dio perché accetti questo sacrificio ...
Supra quæ propitio ac sereno vultu respicere digneris: et accepta habere, sicuti accepta habere dignatus es munera pueri tui iusti Abel, et sacrificium Patriarchæ nostri Abrahæ, et quod tibi obtulit summus sacerdos tuus Melchisedech, sanctum sacrificium, immaculatam hostiam.
... e ci doni la sua grazia.
Supplices te rogamus, omnipotens Deus: iube hæc perferri per manus sancti Angeli tui in sublime altare tuum, in conspectu divinæ maiestatis tuæ; ut, quotquot ex hac altaris participatione sacrosanctum Filii tui Corpus et Sanguinem sumpserimus, omni benedictione cælesti et gratia repleamur.
Preghiera di intercessione per i defunti ...
Un Concelebrante:
Memento etiam, Domine, Romani Pontificis Papæ nostri Ioannis Pauli, quem hodie ex hoc mundi vocasti atque famulorum famularumque tuarum N. et N., qui nos præcesserunt cum signo fidei, et dormiunt in somno pacis.
Ipsis, Domine, et omnibus in Christo quiescentibus, locum refrigerii, lucis et pacis, ut indulgeas, deprecamur.
... e per la nostra felicità eterna.
Un altro Concelebrante:
Nobis quoque peccatoribus famulis tuis, de multitudine miserationum tuarum sperantibus, partem aliquam et societatem donare digneris, cum tuis sanctis Apostolis et Martyribus: cum Ioanne, Stephano, Matthia, Barnaba, Ignatio, Alexandro, Marcellino, Petro, Felicitate, Perpetua, Agatha, Lucia, Agnete, Cæcilia, Anastasia et omnibus Sanctis tuis: intra quorum nos consortium, non æstimator meriti, sed veniæ, quæsumus, largitor admitte.
Il Celebrante:
Per Christum Dominum nostrum, per quem hæc omnia, Domine, semper bona creas, sanctificas, vivificas, benedicis, et præstas nobis.
I Concelebranti:
Per ipsum, et cum ipso, et in ipso, est tibi Deo Patri omnipotenti, in unitate Spiritus Sancti, omnis honor et gloria per omnia sæcula sæculorum.
L'assemblea:
Amen. Amen. Amen.
![]()
RITI DI COMUNIONE
Preghiera del Signore
Il Celebrante:
Præceptis salutaribus moniti, et divina institutione formati, audemus dicere:
L'assemblea:
Pater noster, qui es in cælis: sanctificetur nomen tuum; adveniat regnum tuum; fiat voluntas tua, sicut in cælo, et in terra. Panem nostrum cotidianum da nobis hodie; et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris; et ne nos inducas in tentationem; sed libera nos a malo.
Il Celebrante:
Libera nos, quæsumus, Domine, ab omnibus malis, da propitius pacem in diebus nostris, ut, ope misericordiæ tuæ adiuti, et a peccato simus semper liberi et ab omni perturbatione securi: exspectantes beatam spem et adventum salvatoris nostri Iesu Christi.
L'assemblea:
Quia tuum est regnum, et potestas, et gloria in sæcula.
Rito della pace
Il Celebrante:
Domine Iesu Christe, qui dixisti apostolis tuis: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis: ne respicias peccata nostra, sed fidem Ecclesiæ tuæ; eamque secundum voluntatem tuam pacificare et coadunare digneris.
Qui vivis et regnas in sæcula sæculorum.
R/. Amen.
Il Celebrante:
Pax Domini sit semper vobiscum.
R/. Et cum spiritu tuo.
Il Diacono:
In Spiritu Christi qui a mortuis resurrexit offerte vobis pacem.
I presenti si scambiano un gesto di pace, come segno di comunione fraterna.
Mentre il Celebrante spezza il pane eucaristico, si canta:
Agnus Dei
La schola: L’assemblea:
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi: miserere nobis. Agnus Dei, qui tollis peccata mundi: miserere nobis. Agnus Dei, qui tollis peccata mundi: dona nobis pacem.
Il Celebrante:
Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi. Beati qui ad Cenam Agni vocati sunt.
L’assemblea:
Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum: sed tantum dic verbo, et sanabitur anima mea.
I Concelebranti si comunicano al Corpo e al Sangue di Cristo.
Anche i fedeli ricevono la comunione.
Canto di comunione
Lux æterna* luceat ei, Domine: cum sanctis tuis in æternum, quia pius es.
SALMO 129 (130)
V/. 1. De profundis clamavi ad te, Domine;* Domine, exaudi vocem meam.
Ant. Lux æterna.
2. Fiant aures tuae intendentes* in vocem deprecationis meæ. R/.
3. Si iniquitates observaveris, Domine,* Domine, quis sustinebit? R/.
4. Quia apud te propitiatio est,* ut timeamus te. R/.
5. Sustinui te, Domine,* sustinuit anima mea in verbo eius. R/.
6. Speravit anima mea in Domino* magis quam custodes auroram. R/.
7. Magis quam custodes auroram* speret Israel in Domino. R/.
8. Quia apud Dominum misericordia,* et copiosa apud eum redemptio. R/.
9. Et ipse redimet Israel* ex omnibus iniquitatibus eius. R/.
Orazione dopo la comunione
Il Celebrante:
Oremus.
Ad mensam æterni accedentes convivii, misericordiam tuam, Domine, pro anima famuli tui Papæ Ioannis Pauli suppliciter imploramus, ut veritatis possessione tandem congaudeat, in qua populum tuum fidenter confirmavit. Per Christum Dominum nostrum.
R/. Amen.
ULTIMA RACCOMANDAZIONE E COMMIATO
Monizione
Detta l’orazione dopo la Comunione, il Cardinale Decano del Collegio Cardinalizio compie il rito dell’ultima raccomandazione e del commiato. Stando presso il feretro con gli altri concelebranti, invita i presenti alla preghiera con queste parole:
Fratres sororesque carissimi, dulcissimæ Dei misericordiæ commendemus animam Papæ nostri Ioannis Pauli, qui, Ecclesiæ catholicæ Episcopus, fratres in fide resurrectionis confirmavit.
Pro defuncto Pontifice Deum Patrem deprecem ur per Iesum Christum in Spiritu Sancto, ut eum, a morte redemptum, in pacem suam assumat, et corpus eius resuscitet in novissimo die.
Beata Virgo Maria, apostolorum Regina et Salus populi Romani, apud Deum intercedat ut vultum Filii sui benedicti Papæ nostro ostendat atque Ecclesiam luce resurrectionis eius consoletur.
Tutti pregano per qualche tempo in silenzio.
SUPPLICA DELLA CHIESA DI ROMA
Il Cardinale Vicario per la Diocesi di Roma si reca presso il feretro.
I cantori cantano le Litanie dei Santi e tutti rispondono alle invocazioni.
Invocazione dei Santi
Sancta Maria, Mater Dei, ora pro eo
Sancta Maria, Mater Ecclesiæ, ora pro eo
Sancta Maria, Salus populi Romani, ora pro eo
Sancti Michael, Gabriel et Raphael, orate pro eo
Omnes sancti Angeli, orate pro eo
Sancte Ioseph, ora pro eo
Sancte Ioannes Baptista, ora pro eo
Omnes Sancti Patriarchæ et Prophetæ, orate pro eo
Sancti Petre et Paule, orate pro eo
Sancte Andrea, ora pro eo
Sancti Ioannes et Iacobe, orate pro eo
Sancte Thoma, ora pro eo
Sancte Matthæe, ora pro eo
Sancte Matthia, ora pro eo
Sancte Luca, ora pro eo
Sancte Marce, ora pro eo
Omnes Sancti Apostoli et Evangelistæ, orate pro eo
Sancte Barnaba, ora pro eo
Sancta Maria Magdalena, ora pro eo
Omnes Sancti Discipuli Domini, orate pro eo
Sancte Clemens, ora pro eo
Sancte Calliste, ora pro eo
Sancte Fabiane, ora pro eo
Sancte Corneli, ora pro eo
Sancte Xyste, ora pro eo
Sancte Ioannes, ora pro eo
Sancte Martine, ora pro eo
Sancte Damase, ora pro eo
Sancte Leo Magne, ora pro eo
Sancte Gregori Magne, ora pro eo
Sancte Leo (None), ora pro eo
Sancte Pie (Decime), ora pro eo
Omnes Sancti Pontifices Romani, orate pro eo
Sancte Stephane, ora pro eo
Sancte Laurenti, ora pro eo
Sancti Protomartyres Romani, orate pro eo
Sancte Ignati Antiochene, ora pro eo
Sancte Hippolyte, ora pro eo
Sancti Iustine et Apolloni, orate pro eo
Sancte Tharsici, ora pro eo
Sancte Sebastiane, ora pro eo
Sancte Maximiliane (Kolbe), ora pro eo
Sanctæ Perpetua et Felicitas, orate pro eo
Sancta Agnes, ora pro eo
Sancta Cæcilia, ora pro eo
Sancta Eugenia, ora pro eo
Sancta Maria (Goretti), ora pro eo
Omnes Sancti Martyres, orate pro eo
Sancte Ambrosi, ora pro eo
Sancte Hieronyme, ora pro eo
Sancte Augustine, ora pro eo
Sancte Athanasi, ora pro eo
Sancti Basili et Gregori Nazianzene, orate pro eo
Sancte Ioannes Chrysostome, ora pro eo
Sancti Cyrille et Methodi, orate pro eo
Sancte Carole (Borromeo), ora pro eo
Sancti Benedicte et Bernarde, orate pro eo
Sancti Francisce et Dominice, orate pro eo
Sancte Ignati (de Loyola), ora pro eo
Sancte Francisce (Xavier), ora pro eo
Sancte Ioannes Maria (Vianney), ora pro eo
Sancte Philippe (Neri), ora pro eo
Sancte Gaspar (Del Bufalo), ora pro eo
Sancte Vincenti (Pallotti), ora pro eo
Sancta Sabina, ora pro eo
Sancta Marcella, ora pro eo
Sancta Paula, ora pro eo
Sancta Francisca (Romana), ora pro eo
Sancta Catharina (Senensis), ora pro eo
Sancta Teresia a Iesu, ora pro eo
Sancta Maria Faustina (Kowalska), ora pro eo
Omnes Sancti et Sanctæ Dei, orate pro eo
Terminato il canto delle Litanie, il Cardinale Vicario per la diocesi di Roma conclude la supplica della Chiesa di Roma con l’orazione seguente:
Deus, fidelis remunerator animarum, præsta ut famulus tuus Papa noster Ioannes Paulus, quem Petri constituisti successorem et Ecclesiæ tuæ pastorem, gratiæ et miserationis tuæ mysteriis, quæ fidenter dispensavit in terris, lætanter apud te perpetuo fruatur in cælis. Per Christum Dominum nostrum.
R/. Amen.
Quindi il Cardinale Vicario ritorna al suo posto.
SUPPLICA DELLE CHIESE ORIENTALI
(dall’Ufficio dei Defunti della Liturgia Bizantina)
Terminata la supplica della Chiesa di Roma, i Patriarchi, gli Arcivescovi Maggiori e i Metropoliti delle Chiese Metropolitane « sui iuris » orientali cattoliche, si recano davanti al feretro, rivolti verso l’altare.
Il coro:
Dona il riposo all’anima del tuo Servo, Padre e Vescovo nostro Giovanni Paolo Papa di Roma, o Dio salvatore, insieme con le anime dei giusti, conducila alla vita beata presso di te, amico degli uomini.
Conduci nel luogo del tuo riposo, Signore, dove riposano i tuoi Santi, anche l’anima del tuo Servo, Padre e Vescovo nostro Giovanni Paolo Papa di Roma, perché tu solo sei immortale.
Gloria al Padre e al Figlio e allo Spirito Santo.
Tu sei il nostro Dio, che sei disceso negli inferi ed hai liberato i prigionieri dalle pene; dona il riposo anche all’anima del tuo Servo, Giovanni Paolo Papa di Roma o Salvatore.
Ora e sempre e nei secoli dei secoli.
Amen.
Beata Vergine Maria sola pura e immacolata, che senza seme hai concepito Dio, intercedi per la salvezza dell’anima del tuo Servo.
Il Diacono:
Abbi pietà di noi, o Dio, secondo la tua grande misericordia; ti preghiamo, ascoltaci ed abbi pietà.
Il coro:
Signore, abbi pietà. (tre volte)
Il Diacono:
Preghiamo ancora per il riposo dell’anima di questo Servo di Dio il Padre e Vescovo nostro Giovanni Paolo Papa di Roma e perché gli sia perdonato ogni peccato, volontario o involontario.
Il coro:
Signore, abbi pietà. (tre volte)
Il Diacono:
Perché il Signore Iddio collochi la sua anima là, dove riposano i giusti. Chiediamo a Cristo, re immortale e nostro Dio, la divina misericordia, il regno dei cieli, e il perdono delle sue colpe.
Il coro:
Ascoltaci, Signore.
Il Diacono:
Preghiamo il Signore.
Il coro:
Signore, pietà.
Il Patriarca incensando la salma del Pontefice, mentre un sacerdote dice ad alta voce questa orazione:
Dio delle anime e di ogni carne, che hai schiacciato la morte, hai vinto il diavolo e hai donato la vita al mondo, concedi il riposo all’anima di questo tuo Servo defunto Giovanni Paolo Papa di Roma in un luogo di luce e di gioia, in un luogo verdeggiante, in un luogo di beatitudine dove non sono più sofferenza, dolore e pianto.
Perdona ogni colpa da lui commessa in parole, opere, pensieri, tu che sei un Dio buono e amico degli uomini; perché non vi è uomo che viva e non pecchi; tu solo infatti sei senza peccato; la tua giustizia è giustizia per sempre, e la tua parola è verità.
Perché tu sei la risurrezione, la vita e il riposo del tuo Servo Giovanni Paolo Papa di Roma che si è addormentato, o Cristo, Dio nostro; e ti rendiamo gloria con il tuo Padre senza principio e il tuo Spirito Santo, buono e datore di vita, ora e sempre e nei secoli dei secoli.
Il coro:
Amen.
Eterna la tua memoria, fratello nostro, degno di beatitudine, indimenticabile. Amen. (tre volte)
Poi tutti i Ministri orientali tornano al loro posto.
CONCLUSIONE
Terminata la supplica delle Chiese Orientali, tutti pregano per qualche tempo in silenzio.
Poi il Cardinale Decano asperge con l’acqua benedetta la salma del Romano Pontefice defunto e la incensa, mentre la schola canta il responsorio:
Credo quod Redémptor meus vivit et in novíssimo die de terra surrectúrus sum;* Et in carne mea vidébo Deum salvatórem meum.
L’assemblea:
Et in carne mea videbo Deum, Salvatorem meum.
V/. Quem visurus sum ego ipse et non alius et oculi mei conspecturi sunt.* Et in carne.
R/. Reposita est hæc spes mea in sinu meo.* Et in carne.
Poi il Cardinale Decano dice la seguente orazione:
Misericordiæ tuæ, Pater clementissime, Papam nostrum Ioannem Paulum committimus, quem Petri successorem constituisti et Ecclesiæ pastorem, nuntium intrepidum verbi tui, divinorum mysteriorum fidelem dispensatorem.
Admitte eum, quæsumus, in cælorum sanctuarium, ubi cum omnibus electis tuis æterna gloria fruatur. Gratias tibi agimus, Domine, pro omnibus beneficiis quæ in tua bonitate, ad utilitatem plebis tuæ ei concessisti.
Ecclesiæ, Pastore orbatæ, dona solacium fidei et spei fortitudinem.
Tibi, Pater, fons vitæ, in Spiritu vivificante, per Christum, mortis victorem, omnis honor et gloria in sæcula sæculorum.
R/. Amen.
Tutti, restando in piedi al loro posto, cantano insieme:
In paradisum* deducant te Angeli: in tuo adventu suscipiant te martyres, et perducant te in civitatem sanctam Ierusalem. Chorus Angelorum te suscipiat, et cum Lazaro quondam paupere æternam habeas requiem.
NEL LUOGO DELLA SEPOLTURA
Processione
Mentre il feretro del Romano Pontefice viene portato al luogo della tumulazione, tutti cantano il cantico evangelico Magnificat.
CANTICO DELLA BEATA VERGINE MARIA
Lc 1, 46-55 1.
1. Magnificat anima mea Dominum,
2. et exultavit spiritus meus* in Deo salvatore meo.
3. Quia respexit humilitatem ancillæ suæ.* Ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes.
4. Quia fecit mihi magna, qui potens est,* et sanctum nomen eius.
5. Et misericordia eius in progenies et progenies* timentibus eum.
6. Fecit potentiam in brachio suo,* dispersit supérbos mente cordis sui.
7. Deposuit potentes de sede* et exaltavit humiles.
8. Esurientes implevit bonis* et divites dimisit inanes.
9. Suscepit Israel puerum suum,* recordatus misericordiæ.
10. Sicut locutus est ad patres nostros,* Abraham et semini eius in sæcula.
11. Gloria Patri, et Filio,* et Spiritui Sancto.
12. Sicut erat in principio, et nunc et semper,* et in sæcula sæculorum. Amen
Accompagnano il feretro il Cardinale Camerlengo, i Cardinali Capi d’Ordine, il Cardinale Arciprete della Basilica Vaticana, il Cardinale già Segretario di Stato, il Cardinale Vicario di Roma, il Sostituto della Segreteria di Stato, il Prefetto della Casa Pontificia, il Vice Camerlengo, una rappresentanza dei Canonici Vaticani, i familiari del Sommo Pontefice defunto.
Presiede la celebrazione il Cardinale Camerlengo, che indossa il piviale rosso.
Le spoglie del Sommo Pontefice vengono portate dalla Basilica Vaticana nelle Grotte Vaticane attraverso la porta detta di Santa Marta.
Mentre la salma è portata al sepolcro, la schola canta il Salmo 113 A e altri salmi, secondo l’opportunità con le loro antifone.
ANTIFONA 1
Te suscipiat Christus in paradisum.
SALMO 113 A
In exitu Israel de Ægypto,* domus Iacob de populo barbaro,
factus est Iuda sanctuarium eius,* Israel potestas eius.
Mare vidit et fugit,* Iordanis conversus est retrorsum;
montes saltaverunt ut arietes,* et colles sicut agni ovium.
Quid est tibi, mare, quod fugisti?* et tu Iordanis, quia conversus es retrorsum?
Montes, quod saltastis sicut arietes,* et colles, sicut agni ovium?
A facie Domini contremisce, terra,* a facie Dei Iacob,
qui convertit petram in stagna aquarum* et silicem in fontes aquarum.
Gloria Patri.
Ant. Te suscipiat Christus in paradisum.
ANTIFONA 2
Aperite mihi* portas iustitiæ, et ingressus in eas confitebor Domino.
SALMO 117 (118)
I
Confitemini Domino, quoniam bonus,* quoniam in sæculum misericordia eius.
Dicat nunc Israel, quoniam bonus,* quoniam in sæculum misericordia eius.
Dicat nunc domus Aaron,* quoniam in sæculum misericordia eius.
Dicant nunc, qui timent Dominum,* quoniam in sæculum misericordia eius.
De tribulatione invocavi Dominum,* et exaudivit me educens in latitudinem Dominus.
Dominus mecum,* non timebo, quid faciat mihi homo.
Dominus mecum adiutor meus,* et ego despiciam inimicos meos.
Bonum est confugere ad Dominum* quam confidere in homine.
Bonum est confugere ad Dominum* quam confidere in principibus.
II
Omnes gentes circuierunt me,* et in nomine Domini excidi eos.
Circumdantes circumdederunt me,* et in nomine Domini excidi eos.
Circumdederunt me sicut apes † et exarserunt sicut ignis in spinis,* et in nomine Domini excidi eos.
Impellentes impulerunt me, ut caderem* et Dominus adiuvit me.
Fortitudo mea et laus mea Dominus* et factus est mihi in salutem.
Vox iubilationis et salutis* in tabernaculis iustorum:
«Dextera Domini fecit virtutem! † Dextera Domini exaltavit me;* dextera Domini fecit virtutem! ».
Non moriar, sed vivam,* et narrabo opera Domini.
Castigans castigavit me Dominus,* et morti non tradidit me.
III
Aperite mihi portas iustitiæ;* ingressus in eas confitebor Domino.
Hæc porta Domini;* iusti intrabunt in eam.
Confitebor tibi, quoniam exaudisti me* et factus es mihi in salutem.
Lapidem, quem reprobaverunt ædificantes,* hic factus est in caput anguli;
Domino factum est istud,* et est mirabile in oculis nostris.
Hæc est dies, quam fecit Dominus:* exsultemus et lætemur in ea.
O Domine, salvum me fac;* o Domine, da prosperitatem!
Benedictus, qui venit in nomine Domini.* Benedicimus vobis de domo Domini.
Deus Dominus et illuxit nobis.* Instruite sollemnitatem in ramis condensis usque ad cornua altaris.
Deus meus es tu, et confitebor tibi,* Deus meus, et exaltabo te.
Confitemini Domino, quoniam bonus,* quoniam in sæculum misericordia eius.
Gloria Patri.
Ant. Aperite mihi portas iustitiæ, et ingressus in eas confitebor Domino.
ANTIFONA 3
Ingrediar in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei.
SALMO 41 (42), 2-6
Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum,* ita desiderat anima mea ad te, Deus.
Sitivit anima mea ad Deum, Deum vivum;* quando veniam et apparebo ante faciem Dei?
Fuerunt mihi lacrimæ meæ panis die ac nocte,* dum dicitur mihi quotidie: «Ubi est Deus tuus?».
Hæc recordatus sum et effudi in me animam meam; † quoniam transibam in locum tabernaculi admirabilis* usque ad domum Dei,
in voce exsultationis et confessionis,* multitudinis festa celebrantis.
Quare tristis es, anima mea,* et quare conturbaris in me?
Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi,* salutare vultus mei et Deus meus.
Gloria Patri.
Ant. Ingrediar in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei.
Tumulazione della salma
del Sommo Pontefice Giovanni Paolo II
Il Celebrante:
Deum, misericordiarum Patrem, fratres carissimi, humiliter deprecemur pro Papa nostro Ioanne Paulo, qui in Domino obiit.
Il Diacono:
1. Ut Deus animam Papæ nostri Ioannis Pauli de potestate tenebrarum liberare dignetur.
R/. Domine miserere.
2. Ut eius peccatis clementer indulgeat.
R/. Domine miserere.
3. Ut eius opera bona suscipiat.
R/. Domine miserere.
4. Ut eum in pacis et lucis regione collocare dignetur.
R/. Domine miserere.
5. Ut ei beatitudinem et societatem cum sanctis et electis suis donare dignetur.
R/. Domine miserere.
Tutti:
Pater noster, qui es in cælis: sanctificetur nomen tuum; adveniat regnum tuum; fiat voluntas tua, sicut in cælo, et in terra. Panem nostrum cotidianum da nobis hodie; et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris; et ne nos inducas in tentationem; sed libera nos a malo.
Il Celebrante:
Omnipotens Deus, qui mortem nostram per Filium tuum Iesum Christum in cruce demortuum destruxisti, et per ipsum, vel in sepulcro quiescentem vel a mortuis gloriose resurgentem, tumulos sanctificasti et vitam nobis atque immortalitatem mirabiliter reparasti, suscipe preces nostras pro Papa nostro Ioanne Paulo qui, Christo commortuus et consepultus, beatam spem resurrectionis exspectat. Deus vivorum et mortuorum, concede propitius, ut te, quem agnovit in terra fidelis, sine fine laudet in cælo beatus.
Per Christum Dominum nostrum.
R/. Amen.
Il Celebrante:
Requiem æternam dona ei, Domine.
R/. Et lux perpetua luceat ei.
Requiescat in pace.
R/. Amen.
La cassa di legno di cipresso contenente le spoglie del Romano Pontefice, viene legata con nastri rossi, sui quali vengono impressi i sigilli della Camera Apostolica, della Prefettura della Casa Pontificia, dell’Ufficio delle Celebrazioni Liturgiche del Sommo Pontefice e del Capitolo Vaticano.
Quindi è collocata nella cassa di legno zincata, che immediatamente viene saldata; su di essa vengono impressi i sigilli degli Uffici suddetti.
Sul coperchio vi sono la croce e lo stemma del Pontefice defunto.
Mentre la bara viene deposta nel sepolcro, si canta l’antifona:
Salve, Regina, mater misericordiæ;
vita dulcedo et spes nostra, salve.
Ad te clamamus, exsules filii Evæ.
Ad te suspiramus, gementes et flentes
in hac lacrimarum valle.
Eia ergo, advocata nostra,
illos tuos misericordes oculos ad nos converte.
Et Iesum, benedictum fructum ventris tui,
nobis post hoc exsilium ostende.
O clemens, o pia, o dulcis Virgo Maria.
Il notaio del Capitolo della Basilica Vaticana redige l’atto autentico della tumulazione e lo legge di fronte ai presenti.
ILLUSTRAZIONI:
MS REGINENSES LATINI 99 - F. 44 v.
SPECULUM HUMANÆ SALVATIONIS
HUNGRIA, 1428-1429
BIBLIOTECA APOSTOLICA
CITTÀ DEL VATICANO
Riproduzione vietata
TUTTI I DIRITTI RISERVATI
A CURA DELL'UFFICIO DELLE CELEBRAZIONI LITURGICHE
DEL SOMMO PONTEFICE
(La serie completa dei libretti 2005 sarà disponibile previa prenotazione)
TIPOGRAFIA VATICANA




Rispondi Citando
Il Maestro delle cerimonie pontificie, Mons. Pietro Marini, ed il segretario personale del defunto Papa, ricoprono il volto del Pontefice con un fazzoletto di seta bianco
Il Maestro delle cerimonie pontificie, Mons. Pietro Marini, dopo aver coperto il volto del Papa, inserisce nella cassa le medaglie d'argento e bronzo del Pontificato


























